Τι είναι ο μυελός των οστών;

Ο μυελός είναι ρευστός ιστός που βρίσκεται μέσα στα οστά του σώματος και κυρίως στα οστά της λεκάνης και του στέρνου. Περιέχει αρχέγονα κύτταρα τα οποία όταν ωριμάσουν μετατρέπονται σε λευκά αιμοσφαίρια, ερυθρά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια. Αρχέγονα κύτταρα υπάρχουν και στο αίμα σε μικρό ποσοστό, ενώ αρκετά μεγάλος αριθμός τους ανευρίσκεται και στο αίμα του ομφαλίου λώρου.

Θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο μυελός των οστών δεν έχει σχέση με τον νωτιαίο μυελό, ο οποίος βρίσκεται στο νωτιαίο σωλήνα της σπονδυλικής στήλης και αποτελεί ιστό του νευρικού συστήματος που σχετίζεται με νευρικές λειτουργίες και όχι με αιμοποίηση.

Τι είναι μεταμόσχευση μυελού των οστών;

Μεταμόσχευση μυελού των οστών είναι η αντικατάσταση του πάσχοντος μυελού των οστών με κύτταρα από ένα υγιή δότη, τα οποία μεταγγίζονται ενδοφλέβια στον ασθενή, ακριβώς όπως μια μετάγγιση αίματος. Ο μυελός εγκαθίσταται μέσα στα οστά του λήπτη, όπου αντικαθιστά τον ανεπαρκή μυελό του και αρχίζει να παράγει φυσιολογικά υγιή κύτταρα.

Ποιοί χρειάζονται μεταμόσχευση του μυελού των οστών?

Η μεταμόσχευση μυελού των οστών γίνεται για θεραπεία ασθενών που έχουν μυελική απλασία (ανεπάρκεια του μυελού να φτιάξει τα κύτταρα του αίματος), λευχαιμία (παραγωγή παθολογικών κυττάρων), κληρονομικά αιματολογικά νοσήματα, ή μυελική καταστροφή (από ακτινοβολία ή φάρμακα). Παλαιότερα, αυτοί οι ασθενείς ήταν καταδικασμένοι σε θάνατο, σήμερα μπορούν να σωθούν αν λάβουν μυελικό μόσχευμα.

Ποιός μπορεί να γίνει δότης μυελού των οστών;

Εθελοντής δότης αιμοποιητικών κυττάρων μπορεί να γίνει οποιοσδήποτε έχει ξεπεράσει το 18 έτος της ηλικίας του και δεν είναι μεγαλύτερος από 55 (προτιμότερο 50) χρόνων, δεν έχει ιστορικό μεταδοτικών νοσημάτων, νεοπλασιών ή καρδιοπαθειών (παρόμοιες προϋποθέσεις με αυτές της εθελοντικής αιμοδοσίας), με την παρακάτω διαδικασία:

  • Ενημερώνεται προφορικά και με έντυπο υλικό για όλες τις πλευρές της δωρεάς μυελού των οστών, με ιδιαίτερη βαρύτητα στην έννοια του εθελοντισμού, της δωρεάς προς οποιονδήποτε έχει ανάγκη, της ανωνυμίας και της ελευθερίας του δότη για οποιαδήποτε απόφαση σχετικά με την τελική δωρεά του μυελού του.
  • Συμπληρώνει ένα ερωτηματολόγιο με ιατρικές πληροφορίες, από τις οποίες κρίνεται η καταλληλότητάτου να συμπεριληφθεί στους εθελοντές.
  • Συμπληρώνει ένα έντυπο με προσωπικά στοιχεία (ονοματεπώνυμο, διεύθυνση, τηλέφωνα κ.α.), τα οποία παραμένουν αυστηρά εμπιστευτικά.
  • Υπογράφει δήλωση συγκατάθεσης, όπου εκφράζει την επιθυμία του να περιληφθεί στους εθελοντές χωρίς αυτό να σημαίνει δέσμευσή του για την συμμετοχή του στα επόμενα βήματα της διαδικασίας εάν βρεθεί συμβατός με κάποιον ασθενή.
  • Υποβάλλεται σε λήψη μικρής ποσότητας αίματος (15 ml περίπου), προκειμένου να καθορισθεί ο ιστικός του τύπος (HLA) για να μπορεί να συγκριθεί με εκείνους των ασθενών.
  • Τα HLA αντιγόνα του εθελοντή δότη καταγράφονται στο αρχείο του Κέντρου Δοτών και το Εθνικό Αρχείο Δοτών του ΕΟΜ, από τον οποίο και αναφέρονται στο Διεθνές Αρχείο. Αντίθετα, τα προσωπικά του στοιχεία παραμένουν τοπικά και δεν γίνονται γνωστά σε κανέναν εκτός του προσωπικού του Κέντρου όπου στρατολογήθηκε ο εθελοντής και της Εθνικής «Δεξαμενής» εάν ο ίδιος έχει συγκατατεθεί γι’ αυτό.
  • Ο εθελοντής δότης μπορεί να παραμείνει στο αρχείο ως τα 55 του χρόνια. Έχει το δικαίωμα να ζητήσει τη διαγραφή του οποιαδήποτε στιγμή, αλλά και την υποχρέωση να ενημερώνει για τυχόν αλλαγές στην υγεία του ή στα προσωπικά του στοιχεία.
  • Με τα σημερινά δεδομένα (αριθμό εθελοντών και ασθενών που χρειάζονται δότη ετησίως), 1 στους 15.000 εθελοντές θα κληθεί να δώσει τελικά μυελό για ασθενή.

Πως γίνεται η λήψη του μοσχεύματος;

Η λήψη του μοσχεύματος από τον δότη γίνεται στο πλησιέστερο Μεταμοσχευτικό Κέντρο της περιοχής του και μεταφέρεται στο κέντρο που θα μεταμοσχευθεί ο λήπτης.

  • Αν η πηγή των προγονικών αιμοποιητικών κυττάρων που θα χρησιμοποιηθούν για έναν ασθενή είναι ο μυελός των οστών, τότε η λήψη τους γίνεται στο χειρουργείο από ειδικούς Αιματολόγους με παρακέντηση στα οστά της λεκάνης κάτω από γενική ή ραχιαία αναισθησία. Το ποσό του μυελού του συλλέγετε, αποτελεί το 5% περίπου του συνόλου του μυελού του δότη και αναγεννάτε γρήγορα, χωρίς να επηρεάζεται η γενική κατάστασή του. Ο δότης επιστρέφει στο σπίτι του την επόμενη της λήψης και το μόνο σύμπτωμα που παρουσιάζει είναι ένας ελαφρός πόνος στο σημείο της παρακέντησης.
  • Εάν χρησιμοποιηθούν κύτταρα περιφερικού αίματος, τότε στο δότη χορηγούνται ειδικοί «αυξητικοί» παράγοντες που έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση των προγονικών αιμοποιητικών κυττάρων και λίγες ημέρες αργότερα γίνεται η λήψη των κυττάρων με τρόπο παρόμοιο όπως της αιμοδοσίας (κυτταραφαίρεση).

Λίγους μήνες μετά την δωρεά του, ο δότης μπορεί, αν το επιθυμεί, να επανέλθει στο αρχείο των εθελοντών. Σε σπάνιες περιπτώσεις (ανεπαρκής εμφύτευση του μοσχεύματος), μπορεί να του ζητηθεί η λήψη επιπλέον ποσότητας κυττάρων (μυελού ή περιφερικού αίματος) για τον ίδιο ασθενή.

Μεταμόσχευση μυελού των οστών σε παιδιά

Η μεταμόσχευση του μυελού των οστών αποτελεί την πιο επιτυχημένη αυτήν τη στιγμή θεραπευτική προσέγγιση για πολλές σοβαρές αιματολογικές παθήσεις της παιδικής ηλικίας.

 

Σε τι συνίσταται όμως η διαδικασία και ποιες είναι οι προϋποθέσεις για να υποβληθεί ένα παιδί σε μεταμόσχευση μυελού των οστών?

Ο μυελός των οστών είναι ένας μαλακός λιπώδης ιστός που βρίσκεται μέσα στα οστά του καθένα μας. Παράγει τα κύτταρα του αίματος, τα ερυθρά αιμοσφαίρια, τα αιμοπετάλια και τα λευκά αιμοσφαίρια. Όταν ένας ασθενής αναπτύσσει κάποια σοβαρή βλάβη του μυελού των οστών, τότε η μεταμόσχευση υγιούς μυελού από άλλον άνθρωπο, από ένα δότη, μπορεί να τον σώσει. Τέτοιες περιπτώσεις αφορούν σε παιδιά που πάσχουν από διαταραχές των ερυθρών αιμοσφαιρίων, όπως η απλαστική αναιμία, από καρκίνο των λευκών αιμοσφαιρίων, όπως η λευχαιμία ή το λέμφωμα, καθώς και από σπάνιες γενετικές διαταραχές, όπως η αναιμία Fanconi.

Πολλές φορές, όταν ο μυελός των οστών έχει μία τόσο σοβαρή διαταραχή, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν χημειοθεραπευτικά φάρμακα ή ακτινοβολία, ώστε να τον καταστρέψουν και στη συνέχεια να τον αντικαταστήσουν με άλλον υγιή που θα πάρουν από ένα δότη. Το πρόβλημα σε αυτήν τη διαδικασία είναι η ιστοσυμβατότητα. Οι διαφορές στο γενετικό υλικό προκαλούν την έντονη αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος του λήπτη του μοσχεύματος. Η αντίδραση αυτή μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή και στην απόρριψη του μοσχεύματος. Γι΄ αυτό, ο μυελός που χορηγείται στα παιδιά που πάσχουν από τις παραπάνω παθήσεις, λαμβάνεται κατά προτίμηση από συγγενείς, κυρίως γονείς ή αδέλφια. Έτσι εξασφαλίζεται η μεγαλύτερη δυνατή ομοιότητα του γενετικού υλικού του δότη και του ασθενούς και αποφεύγεται το φαινόμενο της απόρριψης.

Τα παιδιά που υποβάλλονται σε μεταμόσχευση μυελού των οστών μεταφέρονται στη συνέχεια σε ειδικά κέντρα όπου προστατεύονται από λοιμώξεις, μέχρι ο μυελός των οστών που τους έχει μεταμοσχευθεί να αναπτύξει την κατάλληλη υποδομή στο αίμα. Πρόσφατα, μάλιστα, αντί του μυελού αναπτύσσονται συνεχώς νέες τεχνικές για τη μεταμόσχευση πολυδύναμων εμβρυϊκών κυττάρων, τα οποία μπορούν, όταν εισέλθουν στην κυκλοφορία του ασθενή, να διαφοροποιηθούν και να σχηματίσουν νέο μυελό των οστών.

Πρόσφατα, στη Μινεάπολη των ΗΠΑ η Molly, ένα μικρό κορίτσι που έπασχε από αναιμία Fanconi, απέκτησε νέο μυελό των οστών από τον αδελφό της, που ήταν ακόμα μωρό. Η αναιμία Fanconi είναι μία σπάνια γενετική νόσος, και η Molly θα πέθαινε έπειτα από λίγα χρόνια, αν έμενε χωρίς θεραπεία. Ο αδελφός της, που ονομάζεται Adam, επιλέχτηκε κατάλληλα ώστε να έχει τη μεγαλύτερη δυνατή γενετική ομοιότητα με την αδελφή του και φυσικά να μην πάσχει από την ίδια νόσο. Η διαδικασία επιλογής έγινε όταν ο Adam ήταν ακόμα… γονιμοποιημένο ωάριο, το οποίο στη συνέχεια εμφυτεύτηκε στη μήτρα της μητέρας του. Μετά τη γέννησή του, οι επιστήμονες πήραν κύτταρα από τον ομφάλιο λώρο, τα οποία έχουν τη δυνατότητα να παράγουν όλα τα υπόλοιπα κύτταρα του αίματος και τα μεταμόσχευσαν στη Molly. Η επιχείρηση στέφθηκε με επιτυχία και η Molly μάλλον θα ζήσει μια φυσιολογική ζωή από εδώ και πέρα.

Χριστίνα Δολόπικου

Μαθήτρια της Β τάξης